şâ’ir-i ednâ, ednâ teʾemmül, ednâ mertebe, ednâ söz
* Bir makamın, bir şahsın ya da bir şiirin değersizliğini belirten; az oranda da zamanın kısalığı ile bir şeyin küçüklüğünü vurgulayan tabir.
Arapça denî ve dunüvv sözcüklerinin ism-i tafdili olup üstünlük derecesi bildirir. Pek aşağı ve alçak, değersiz, itibarsız; az, cüzi, kalîl (Şemseddîn Sâmî, 1317, s. 85) yakın, karîb (Cûdî, 1332, s. 47) derece ve miktarı pek cüzi olan nesne (Ebüzziyâ Tevfîk, 1306, s. 74) bayağı kimseler, değersiz insanlar, düşük kimseler (Tulum, 2023, s. 148) yaklaştırmak, indirmek, alçaltmak, peçeyi, duvağı vs. örtmek (Mutçalı, 2012, s. 317) manalarında kullanılır.
Değersiz addedilen bir şiiri, bir şairi, bir makamı ya da bir kişiyi nitelemekle beraber; kısa bir süreyi ve miktar bakımından küçük olmayı da vurgulayan bir tabirdir.
İlk kez Mecâlisü’n-Nefâis'te “ednâ şu'ûr” şeklinde kullanılan ednâ, bu tezkirede oldukça az kavramayı ifade eder (Eraslan, 2001, s. 31). Heşt Bihişt'teki tek kullanım, İskender-i Zü’l-karneyn'in Kanuni Sultan Süleyman'la kıyaslandığında oldukça değersizleştiğini vurgulayan bir anlam taşır (İpekten vd., 2017, s. 12). Edebî eleştiri içeren ilk kullanım ise Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ'da bulunmaktadır. Latîfî, kişinin şairlik derecesi bakımından değersiz oluşunu ya da bir şiirin estetik değerden uzak oluşunu nitelerken bu tabiri kullanmıştır (Canım, 2018, s. 61, 396, 486). Aynı tezkirede, şairin kısa bir zamanda şiir söyleme gücü vurgulanırken de yer alan ednâ (Canım, 2017, s. 188, 306) bundan sonraki tezkirelerde de aynı anlamlarda kullanılır. Bu sıfatın kullanıldığı son tezkire ise Tezkîre-i Şu’arâ-yı Şefkat-i Bagdâdî'dir. Bu tezkiredeki örnekte, yapılan işin çok kısa zamanda halledildiği vurgulanır (Kılıç, 2017, s. 30).
Mecâlisü’n-Nefâis'te 1, Heşt Bihişt'te 1, Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ'da 8, Meşâ’irü’ş-Şu’arâ'da 11, Gülşen-i Şu'arâ ‘da 2, Beyânî’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ'sında 1, Kınalızâde Hasan Çelebi'nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ'sında 11, Rızâ Tezkiresi'nde 1, Mecma‘ü’l-Havâs'ta 1, Âdâb-ı Zurefâ'da 2, Sâlim Tezkiresi'nde 7, Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye'de 1, Bâğçe-i Safâ-endûz'da 2 ve Tezkîre-i Şu’arâ-yı Şefkat-i Bagdâdî'de 2 defa kullanılmıştır.
Örnek 1:
Ve hem-ol zamân fakîrning vâlidi ve ol hayl ulugları kilip Mevlânâ hıdmetide envâʿ-i niyâz-mendlıglar kılgandın songra fakîrga ednâ şuʿûr hâsıl boldı anga kim ni kişi irkendür (Eraslan, 2001, s. 31).
Örnek 2:
En begenmedügin şâ’ir-i ednâ hâlince dânâ ve zu’mınca Mevlânâ geçinüp “Ene ferîdün fi’l-âlem” da’vâsın idüp aslâ selefe ve halefe kâyil degüllerdür (Canım, 2018, s. 61).
Örnek 3:
Zerâfet budur ki sözünüñ haddin ve kendünüñ mikdârın bile. Zîrâ ednâ sözi aʿlâ bilmek ve kendünüñ sözünüñ mertebesin fehm itmemek şân-ı şâʿire mülâyim ü münâsib degüldür (Canım, 2018, s. 396).
Örnek 4:
Şehzâde Sultân Mahmûd ibn-i Sultân Bâyezîd Magnisada iken Necâtî vü Tâli’î anda olmagla mezbûrun şevkî gâlib olup anlarun hidmetine varmışdur. Egerçi şi’ri anlardan ednâdur. Lâkin sâ’ir-i şu’arâya nisbet yine a’lâdur (Sungurhan, 2017, s. 105).
Örnek 5:
Eger bu şuglda it’âb-ı vücûda tenezzül buyurulursa ednâ tevaggul birle maksûd hâsıl olur dedigimde tavr-ı dil-hâhları üzre tanzîmine mübâderet buyurup mınassa-ı zuhûrda libâs-ı mezbûr üzre müştâkân-ı cemâle ednâ müddetde cemâl-i bâ-kemâli manzûr oldu (Kılıç, 2017, s. 30).
Canım, R. (hzl.)(2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-şu’arâ ve tabsıratü’n-nuzamâ' (tenkitli metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Ebuzziya Tevfîk (1307). Lugat-ı Ebuzziya. İstanbul: Matbaa-yı Ebuzziya.
Eraslan, K. (hzl.) (2001). Alî Şîr Nevayî-Mecâlisü’n-nefâyis I (giriş ve metin). Ankara: TDK.
Erdem, S. (1994). Râmiz ve Âdâb-ı zurafâ'sı inceleme-tenkidi metin-indeks-sözlük. Ankara: AKM Yay.
Genç, İ. (hzl.)(2018). Esrâr Dede-Tezkire-i şu’arâ-yı Mevleviyye (inceleme-metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html
İbrâhim Cûdî (1332). Lügat-ı Cûdî. Trabzon: Kitâb-hâne-i Hamdî.
İnce, A. (hzl.)(2018). Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi Tezkiretü’ş-şu‘arâ (inceleme-metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., ve Karabey, T. (hzl.) (2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html
Karaman, H. vd. (2018). Kur'ân-ı Kerîm ve açıklamalı meâli. Ankara: TDV Yayınları.
Kılıç, F. (hzl.) (2017). Şefkat Tezkiresi (Tezkîre-i Şu’arâ-yı Şefkat-i Bagdâdî). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194367/sefkat-tezkiresi-tezkire-i-suara-yi-sefkat-i-bagdadi.html
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebi-Meşâ‘irü’ş-şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebimesairus-suara.html.
Kuşoğlu, M. O. (2012). Sâdıkî-i Kitâbdâr'ın Mecma'ü'l-havâs adlı eseri (inceleme-metin-dizin) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
Mutçalı, S. (2012) Arapça-Türkçe sözlük. İstanbul: Dağarcık Yay.
Oğraş, R. (hzl.) (2018). Esʿad Mehmed Efendi Bağçe-i Safâ-endûz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-212024/esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduz.html
Solmaz, S. (hzl.)(2018). Ahdî ve Gülşen-i şu'arâ'sı (inceleme-metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu’arâ). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Şemseddîn Sâmî (1317). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdâm Matbaası.
Tulum, M. (2023). Arapça ve Farsça’dan Osmanlı Türkçesi’ne alıntılar sözlüğü. İstanbul: Ketebe Yayınevi.
Zavotçu, G. (hzl.) (2017). Rızâ Tezkiresi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html
