cönk, cönk-i sadef, cönk-i eş‘ar
* Sözlüklerde “büyük yelkenli gemi” ve “saz şairlerinin, kendilerinin veya başkalarının şiirlerini derledikleri, uzunlamasına açılan, deri kaplı defter; sığırdili” gibi anlamları olan bir terim.
Cava ve Malaya dillerindeki djong(conk) kelimesinden gelen cönk, “Büyük yelkenli gemi” ve “Saz şairlerinin, kendilerinin veya başkalarının şiirlerini derledikleri, uzunlamasına açılan, deri kaplı defter; sığırdili” anlamlarına gelir (https://sozluk.gov.tr).
Genellikle âşık edebiyatı, halk edebiyatı ve folklor ürünlerinin toplandığı anonim özellikte bir mecmua türüdür (Gökyay, 1993, s. 73).
Cönk kelimesi tezkirelerde “cönk-i eş‘ar” şeklinde şiirlerin toplandığı kitap şeklinde kullanılmıştır. (Kılıç, 2018, s. 411). Yine şiirlerdeki beyitlerin güzelliğini tanımlamak için cönk kelimesi kullanılmıştır (Canım, 2018, s. 53).
Kelime Ahdî’nin Gülşen-i Şu’arâ’sında 1, Aşık Çelebi’nin Meşâ’irü’ş-şu’arâ’sında 9, Gelibolulu Mustafa Ali’nin Künhü’l-Ahbâr’ının Tezkire Kısmında 7, Latifi’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’sında 1 yerde cönk kelimesi geçer.
Örnek 1:
… ve fikr-i cevanan-ı suhen-dan ile sahib-endişe olmağın ruz u şeb şuʿara-yı mütekaddiminün eşʿarın ve fusaha-yı müteahhirinün güftarın tetebbuʿ idüp ve her birinün ebyat-ı güzidesin ve kelimat-ı pesendidesin bir mertebede ezberlemiş ki erbab-ı maʿani olan zurafa-yı rüzgar ol yar-ı suhendanı Ayaklu Cönk lakabıyla ser-efraz u namdar kılmışlar ve kendünün dahi tabiʿat-ı şiʿriyyesi hub u merġubdur (Solmaz, 2018, s. 303).
Örnek 2:
Mah hercâ’idür felek gaddar. Cönk-i eş‘ardur gül-i bi-hâr (Kılıç, 2018, 411).
Örnek 3:
Cönklerde şi’rin gördükçe noktalayup Şeliki itmeyince rahat itmez imiş (İsen, 2017, s. 158).
Örnek 4:
[S]afha-i hâtırı vüs’atde sefine ve cönk gibi ebyât (Canım, 2018, s. 53).
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Gökyay, O. Şaik. (1993). Cönk. İslam Ansiklopedisi (Cilt 8, s. 73-75)içinde. İstanbul: TDV Yayınları.
İsen, M. (hzl.) (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194288/kunhul-ahbarin-tezkire-kismi.html
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebı̇-Meşâ’ı̇rü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şuʿarâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
TDK Sözlük. Erişim Adresi: https://sozluk.gov.tr/
