* Tezkirelerde bir şairin şiirini önceden tasarlamaksızın, irticalen ve tabiatının kuvvetiyle söyleme kudretini ifade eden övgü mahiyetinde bir nitelendirme.
“Bî-te’emmül ü tefekkür” terkibi, Farsça menfîlik ön eki “bî-” ile Arapça kökenli “te’emmül” ve “tefekkür” kelimelerinin birleşmesinden oluşur. “Te’emmül” dikkatle ve derinlemesine düşünme, zihnî olarak durup değerlendirme (Kubbealtı Lügati) anlamına; “tefekkür” ise düşünme, akıl yürütme ve zihinde tasarlama anlamına gelir (Nişanyan Sözlük). Buna göre “bî-te’emmül ü tefekkür”, sözlük anlamı olarak “düşünmeden, irdelemeden, zihnî değerlendirme yapmaksızın” demektir. İki yakın anlamlı kelimenin birlikte kullanılması, ifadenin “hiç düşünmeden” anlamını pekiştirmektedir.
Terim anlamı itibarıyla bî-te’emmül ü tefekkür, tezkirelerde bir şairin doğaçlama söyleyiş gücünü, zihnî çevikliğini ve ilham temelli üretim yetkinliğini vurgulayan övgü mahiyetinde bir nitelendirmedir. Burada “düşünmeden” ifadesi olumsuzluk değil, şairin sanatındaki tabiilik ve süratli icat kabiliyetini gösteren bir meziyet olarak kullanılmaktadır.
Bî-teʾemmül ü tefekkür, tezkirede bir şairin şiirlerini önceden tasarlamadan, zihnî hazırlık yapmadan, sohbet meclislerinde irticalen ve tabiatının kuvvetiyle söylemesi anlamında kullanılan bir nitelendirmedir.
Taraması yapılan tezkirelerden Latifî'nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ isimli eserinde mezkur terim bir defa geçmektedir.
Örnek 1:
… kåer-i eşʿârı bî-teʾemmül ü tefekkür ḥîn-i ṣoḥbetde ve zamân-ımuṣâḥabetde (7) vâḳiʿ olurdı ve nice ferd ü rubâʿîyi bedîhe söylerdi. Ḫâṣṣa ki her beytitekellüf (8) ü taḫayyülden ḫâlî degüldür (Canım, 2018, s. 473).
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Kubbealtı Lügati. Teemmül. https://lugatim.com/s/TEEMM%C3%9CL
Nişanyan Sözlük. Tefekkür. https://www.nisanyansozluk.com/kelime/tefekk%C3%BCr
