adîmü’l-bedîl, bedâyi’ü’l-bedîl, bedi’ü’l-bedîl
* Sözlüklerde “karşılık, ivaz” anlamları olan tezkirelerde daha çok “benzerlik ve eşdeğerlilik” için kullanılan terim.
Arapça isim olan bedîl kelimesi için sözlüklerde “Bir şeyin karşılığı, tutuşulan bir bahiste aldanan kimsenin vereceği şey.” (Devellioğlu, 2013, s. 88), “Bir şeyin ivazı; Türkçesi bahis tutan tarafeynin hangisi aldanır ise o tarafın diğerine vereceği değişik demektir.” (Mehmed Salahi, 1313, s. 114), “Bir şeyin ivazı ve karşılığı ve mukabili olan nesne ve tranpa bedeli.” (Doktor Remzi, 1305, s. 167) anlamları verilmiştir. Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi’nde bu kelime için “Bir nesnenin ivaz ve halefine denir ki değişik ta’bir olunur.” (Koç ve Tanrıverdi, 2014, s. 4345) tanımı yapılmıştır. Bazı sözlüklerde kelimenin arkaik karşılığı olarak değişik sözcüğünün verildiği görülmektedir.
Benzer ve eşdeğer olan beyit, şiir, ifade ve kimseler.
Birçok tezkirede kullanılan bedîl kelimesini Gelibolulu Âlî, Künhü’l-ahbâr’da adîmü’l-bedîl ve bedâyi’ü’l-bedîl tamlamalarında eş, benzer anlamında kullanmıştır. Kandî mahlaslı şairi tanıtırken, “Zu’munca adîmü’l-bedîl bir dizi lü’lü’dür.” (İsen, 1994, s. 260) diyerek onun şiirlerini benzeri olmayan bir dizi inciye benzetir. Yine Gubârî hakkında bilgi verirken, “Husûsâ ki Farazdak’un ashâb-ı Resûl hakkındaki bedâyi’ü’l-bedîl ‘adîmü’l-‘adîl beytine dahi nazîre söyler.” (İsen, 1994, s. 248) diyerek burada da bedâyi’ kelimesiyle eşsiz güzellikte bir nazire yazdığını söyler. Kınalızâde adîm sözcüğüyle, Âşık Çelebi bedi’ ve adîm kelimesiyle birlikte bir yerde de müstakil olarak bu terimi tercih etmiştir. Ayrıca Latifî bu kelimeyi daha çok öveceği şahıslar için kullanmıştır. Müellif, İbrahim Paşa’yı överken “Ezmân-ı şâhân-ı Osmâniyyede mesned-i vezârete ve menzil-i sadârete ‘adîl ü bedîli bir vezîr-i hâtem-nazîr-i bülend-himmet ve kerîm-i kâm-bahş-ı şâh-rütbet gelmiş degildür.” (Canım, 2018, s. 296) diyerek onun gibi bir vezirin dünyaya gelmediğini söyler. Bu kelimenin 16. asır tezkirelerinde kullanıldığı görülmektedir. Bedîl sözcüğü, tezkirelerde daha çok olumsuz kelimelerle veya cümlelerle kullanılarak benzersiz, eşsiz anlamlarına gelecek şekilde karşılık bulmuştur.
Bedîl kelimesinin Latifî Tezkiresi'nde 7, Kınalızâde’nin Tezkiretü’ş-şuarâ’sında 1, Âşık Çelebi’nin Meşâirü’ş-şuarâ’sında 9, Gelibolulu Âlî’nin Künhü’l-ahbâr’ında 2 defa kullanıldığı tespit edilmiştir.
Örnek 1:
Kendinün makbûli ya’nî ki meblağ-ı kudreti sarf olınan şi’r-i nâ-medhûli budur. Zu’munca ‘adîmü’l-bedîl bir dizi lü’lü’dür (İsen, 1994, s. 260).
Örnek 2:
Merhûm evvelâ dânişmendlikde ‘adîmü’l-‘adîl ve bedî’ü’l-bedîl idi (Kılıç, 2018, s. 567).
Örnek 3:
‘İlm ü ma’rifetde ‘adîmü’l-‘adîl ve kuvvet-i fıtrat u Cevdet-i fıtnatda bedî’ü’l-bedîl latîf-tab’ u şerîf-şân, zarîf-hılkat u nazîf-nişân ‘âlî-himmet ü bülend-reviş, merdüm-hısâl u büzürg-meniş kimesnedür (Kılıç, 2018, s. 251).
Örnek 4:
Ve mesned-i tuğraya ana nazîr ü bedîl bir zât-ı kerîmü’s-sıfât sâye salmış degüldür (Canım, 2018, s. 516).
Örnek 5:
Ve bir âfet-i hüsn idi ki uşşâkı zerreden artuk ve bir mahbûb-ı mâh-ı bedîl idi ki hevâdârı mevâkib-i kevâkibden çok idi (Canım, 2018: s. 178).
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Devellioğlu, F. (2013). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Ankara: Aydın Kitabevi.
Hüseyin Remzi (1305). Lügat-ı Remzî 1-2. İstanbul: Hüseyin Remzî Matbaası.
İsen, M. (hzl.) (1994). Gelibolulu Mustafa Âlî, Künhü’l-ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: AKM Yayınları.
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebı̇-Meşâ’ı̇rü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Koç, M. ve Tanrıverdi, E. (hzl.) (2014). Mütercim Âsım Efendi Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi, C.5. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Mehmed Salahi (1313). Kâmûs-ı Osmânî, C. 1. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası.
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
