sanâyi'-i bedâyi'-perdâz
* Sözlüklerde "yeni şeyler, güzellikler tertip eden" anlamıyla yer bulan, tezkirelerde ise orijinal sanatlar içeren şiirler nazmeden şairi nitelemek için kullanılan terim.
Arapça “çok güzel, yeni ve ve nefis şey” anlamındaki bedî‘anın cemi olan bedâyi‘, sözlüklerde “güzellikler”, “yeni şeyler”, “nazar-ı hayreti celbeden güzel şeyler” gibi anlamlarla yer bulmuştur (Ali Nazîmâ & Faik Reşad, 2009, s. 29; Kestelli, 2011, s. 40; Toven, 2015, s. 63; Muallim Nâcî, 2021, s. 64). Ek olarak Redhouse, kelimenin belagat ile olan bağlantısından bahsetmekte ve “bedâyi‘-i ma‘neviyye” ve “bedâyi‘-i lafziyye” terkiplerinin cümle ve anlam ile olan ilişkisine değinmektedir (2022, s. 146). Farsça bir sıfat olan “perdâz” ise eklendiği ifadeye “düzenleyen, tertip eden” anlamını yükleyerek birleşik sıfatlar oluşturmaktadır. Bu noktada “bedâyi‘-perdâz” için “yeni ve görülmemiş sözler söyleyen” anlamı verilebilir.
Bedâyi‘-perdâz terimi, sözcüğü sözcüğüne çevrildiğinde “yeni sözler tertipleyen” karşılığı verilebilse de bazı belagat kitaplarında bedâyi‘nin ayrı bir ilim olarak ele alındığı görülmektedir. Örneğin Ahmed Hamdî Şirvânî, Teshîlü’l-‘Arûz ve’l-Kavâfî ve’l-Bedâyi‘ adlı eserinde ‘ilm-i bedâyi‘i beş fasla ayırmış ve bu fasıllar altında “tefvîf, tersî‘, tecnîs, mutâbaka ve mütezâdde, teşbîh, îhâm ve tahyîl, isti‘ârât, müra‘âtü’n-nazîr, te’kîdü’l-medh bimâ yüşbihü’z-zemm, iltifât, muhtemilü’z-zıddeyn, i‘nât, mütezelzil, istidrâk, câmi‘ü’l-kelim, leff ü neşr, ta‘accüb, serika, i‘tirâz, mütelevvin, irsâl-i mesel, zü-kâfiyeteyn, tecâhülü’l-‘ârif, su’âl u cevâb, tensîku’s-sıfât, siyâkatü’l-i‘dâd, cem‘, tefrîk, taksîm, cem‘ ma‘a’t-tefrîk, cem‘ ma‘a’t-taksîm, cem‘ ma‘a’t-tefrîk ve’t-taksîm, igrâk, tefsîr-i celî, tefsîr-i hafî, san‘at-ı kalb ve şiire dair diğer ıstılahları incelemiştir (Çaldak, 2022, s. 146). Ayrıca ilm-i bedâyi‘ için “Ba‘zlar bu bâbda tarîk-i ihtisâre sülûk etmişler ise de biz bi’l-cümle efâzıl-ı udebâ ve fuhûl-ı ‘ulemânın ‘ilm-i bedî‘den ‘addetmiş oldukları sanâyi‘-i ber-vech-i tafsîl beyân edecegiz” (a.g.e. s. 146) şeklindeki ifadelerden müellifin ilm-i bedî ile ilm-i bedâyi‘i aynı anlamda kullandığı anlaşılmaktadır. Abdurrahman Süreyyâ da Mîzânu’l-Belâga’sında bedi sanatlarını manevi ve lafzi olarak ayırırken anlama dayalı sanatları “bedâyi‘-i ma‘neviyye” başlığıyla vermektedir (Baranoğlu, 1999, s. 181). Benzer şekilde Ali Nazif de edebî sanatlardan bahsederken “bedâyi‘-i kelâmiyye” başlığı altında sanatların zoraki şekilde şiirde bulunmasının şiiri külfetli hâle getireceğinden bahsetmekte ve lisanımızın Türkçe olduğunu bilerek o yolda yazmak gerektiğini söylemektedir (Polat, 2016, s. 37). Ahmed Cevdet Paşa ise belagatin üç fenne ayrılış sürecini açıklarken Arap belagatçilerinden bazılarının me‘ânî, beyân ve bedî‘in üçüne ilm-i beyân dediğini, bazılarının ilm-i me‘ânî ve ilm-i beyân olarak ikiye ayırdığını, diğerlerinin ise üçüne birden ilm-i bedâyi‘ adını verdiğini bildirmektedir (2000, s. 16).
Klasik dönemden sonra yazılan belagat/retorik kitaplarında ise bedâyi‘ ve onunla ilişkili terimlerin “estetik” karşılığında kullanıldığı görülmektedir. Örneğin Ahmed Reşid Rey, “Fransızcadaki “art” kelimesini “bedâat” lafzıyla tercüme ederek esthetique mukâbilini “bedâyi‘” ve bunun yalnız edebiyâta has olan kısmını “bedi‘” tabiriyle edâ ediyoruz” diyerek estetiğin doğrudan bedâyi‘ ile karşılandığını belirtmiştir (Odacı, 2016, s. 36). Hüseyin Cahit Yalçın ise estetik için “hikmet-i bedâyi‘” karşılığını önermiş, sonrasında yazılan kitaplarda da çoğunlukla bu terim kullanılmıştır (bk. Öztürk, 2011; Çelik, 2017).
Latîfî, Âşık Paşa maddesinde Allah yolunda gidenlerin şiirlerinde kullandıkları üsluba değinirken onların halkın beğenisini kazanmak için şiirlerinde lafız ve ibareleri süslemediklerini ve şiiri ender sanatlara boğarak halkın beğenisini kazanma yolunda çıkar amacı gütmediklerini belirtmektedir (Canım, 2018, s. 80). Latîfî, onların Allah için bu garazlardan vazgeçtiğini bildirirken kullandığı “sanâyi‘-i bedâyi‘-perdâz” ibaresiyle “orijinal/ender sanatlar içeren şiirler nazmeden şair”i kastetmektedir. Latîfî’nin ehlullah olan şairin sanâyi‘-i bedâyi‘-perdâz olma kaygısı gütmeyeceğini belirttikten sonra verdiği şiir örneği de bu şairlerin sözün tezyininden ziyade anlamına öncelik verdiğini kanıtlar niteliktedir (Örnek 1).
Bedâyi‘-perdâz tabiri, yalnızca Latîfî Tezkiresi’nde bir yerde geçmektedir (Canım, 2018, s. 80).
Örnek 1:
Bu şerâyıt-ı şîve-i şâ‘irâna ri‘ayet olınmadugın ‘adem-i kudrete haml olınmaya ki nuzamâ-ı ehlu’llâh nazmında kabûl-i halk içün tasannu‘ u tahayyül kasd itmezler. İftihâr u iştihâr içün tezyîn-i ibârât u elfâz ve sanayi‘-i bedâyi‘-perdâz olup agrâz-ı menâfi‘ içün kütüb ü resâyil dimezler. Çünki Hak içün agrâzdan i‘râz iderler (Canım, 2018, s. 80).
Ahmed Cevdet Paşa. (2000). Belâgat-ı Osmâniyye (hzl. T. Karabey & M. Atalay). Ankara: Akçağ Yayınları.
Ali Nazîmâ & Faik Reşad. (2009). Mükemmel Osmanlı Lügati (hzl. N. Birinci vd.). İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Baranoğlu, Ş. (1999). Abdurrahman Süreyyâ Mizânü’l-Belâga. Doktora Tezi. Ege Üniversitesi, İzmir.
Canım, R. (hzl.)(2018). Latîfî Tezkiretü’ş-Şu‘arâ ve Tabsıratu’n-Nuzemâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzamapdf.pdf?0
Çaldak, Y. K. (2022). Ahmed Hamdî Eş-Şirvânî ve Teshîlü’l-‘Arûz ve’l-Kavâfî ve’l-Bedâyi‘si (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. Fırat Üniversitesi, Elazığ.
Çelik, H. (2017). İsmail Safa’nın Edebiyat Nazariyesine Dair Çalışmaları. Yüksek Lisans Tezi. Trakya Üniversitesi, Edirne.
Kestelli, R. N. (2011). Resimli Türkçe Kamus (hzl. R. Toparlı vd.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Muallim Nâcî. (2021). Lügat-ı Nâcî (hzl. A. Kartal). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Odacı, N. (2016). Bir Ders Kitabı Olarak Ahmed Reşid Rey’in Nazariyyât-ı Edebiyyesi. Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi, Ankara.
Öztürk, T. (2011). Tanzimat döneminden Latin harflerinin kabulüne kadar Türkiye’de estetik üzerine yapılan çalışmalar. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 13(2), 237-260.
Polat, K. (2016). Alî Nazîf’in Zînetü’l-Kelâm’ı ve Türk Belâgatindeki Yeri. Yüksek Lisans Tezi. Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
Redhouse, J. W. (2022). Redhouse Sözlüğü Türkçe/Osmanlıca-İngilizce (ed. U. Bahadır Alkım vd.). Ayhan Matbaası.
Toven, M. B. (2015). Yeni Türkçe Lügat (hzl. A. Hayber). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
