arz etmek, arz eylemek
* Şairlerin üstat kabul ettiği şairlere şiir sunarken kullandığı ibare.
Kelime Arapça bir isimdir. Sözlükler kelimenin Arapça karşılığı olarak “sunmak, küçükten büyüğe bir şey göstermek” (Şemseddin Sami, 1314, C. s. 932; Redhouse, 1987, s. 1293) anlamı vermişlerdir. Sözlüklerde daha çok “sunmak” anlamı ile karşılanan kelime, tezkirelerde ve edebî metinlerde “arz etmek” birleşik fiiliyle ve şairin üstat kabul ettiği şaire şiirini sunması anlamındadır.
Arz bir protokol ifadesidir. Osmanlı şairlerinin üstat kabul edilen şaire şiir arz etmeleri 17. ve 18. yüzyılda bir geleneğe dönüşmüştür. Şairlerin bu yüzyılda kullandıkları “edebî saygı” bildirme ifadesi olan arz, sadece divanlarda geçerken; 19. yüzyılda Fatin’in Hâtimetü’l-Eşâr'ında biyografik maddenin ardından gelen şiirler içerisinde 2 örnekle temsil edilir.
Edebî anlamda “arz”, şairlerin döneminde üstat kabul ettiği şairleri, gazellerinde "şiir arz ederek” anma ifadesidir.
Osmanlı şiirinde üst düzey devlet görevlilerine sunulan şiirler, belli bir protokole bağlıydı. Devlet görevlilerine sunulan kasideler yanında şairane neşve çerçevesinde üstat şairlere de isimleri anılarak gazeller “arz” ediliyordu.
Anadolu sahasının ilk şairler tezkiresi olan Heşt Behişt’te “arz ve arz etmek” ifadelerine rastlanmaz. Ondan kısa bir süre sonra kaleme alınan Latifî’nin Tezkiretü’ş-Şuara'sında “Sultan Selim’e sanattaki yeteneğini sunar böylece, aslında cevherini açığa çıkarırdı" ol hazrete arz-ı hüner ve ızhâr-ı güher iderdi anlamıyla geçer. Kelimenin Heşt Behişt’te yer almaması henüz protokol kuralları içinde “arz” kelimesinin önem kazanmadığını düşündürmektedir.
Arz’ın edebî dönüşümünün ilk örneklerinden biri İzzet Ali Paşa’nın (ö. 1734) iki beytinde kendini gösterir. Şairin şaire şiir arz etmesini tezkirelerin şiir örneklerinden takip edebiliyoruz. Divanlarda ise bu kelime 17. yüzyılın ilk yarısından itibaren özellikle Sâbit, Nâbî, İzzet Ali Paşa, Beliğ, Koca Ragıp Paşa ve Pertev'in gazellerinde yer alır. Daha sonraki yıllarda Âkif, Ârif Süleyman Efendi, Abbas Vesim Efendi, Hâtem, Kâni, Necîb, Nimet, Şeyhülislâm Muhammed Şerif Efendi, Hâkim, Gurbî, Mustafa Sıdkî Efendi, Beylikçi İzzet Efendi, Yenişehirli İzzet de bu ifadeyi şiirlerinde kullanırlar.
Kelimenin kullanımı Fatin’in Hâtimetü’l-Eşâr’ında Refî ve Mahvî’deki örneklerde açıkça görülür (Örnek 1, 2) (Çiftçi, 2017, s. 203, 435).
Şairin şaire şiir arz etmesi gazellerde görülür. Kelime, Fatin’in Hâtimetü’l-eşâr’ında Refî ve Mahvî'nin şiirlerine yansımıştır (Çiftçi, 2017, s. 203, 435).
Örnek 1:
Arz idüp bu gazeli nâdi-i ahbâba Refi‘
Bezmine gül-varak-ı sebze-i irfân göster (Çiftçi, 2017, s. 203).
Örnek 2:
Var esbâb-ı kemâla Mahviyâ arz eyle eş‘ârın
Garez ehli kelâmın ko senin efsâne sansınlar (Çiftçi, 2017, s. 435).
Örnek 3:
Arz it bu şiri destine sür rûyun İzzetâ
Anın ki hâk-i payı olan ser-efrâz olur (Kutlar Oğuz, 2019, s. 167).
Örnek 4:
Bu tarz-ı tâze-tarhı İzzetâ yârâna arz et kim
Hünerverleri İstanbul’un tanzire maildir (Kutlar Oğuz, 2019, s. 178).
Aksoyak, İ. (2021). “Şairin Şaire şiir Arz Etmesinin Sanatsal Yolculuğu”. Hamza Zülfikâr Armağanı. 95-103.
Aksoyak, İ. (2019). Peyrev. Klasik Türk Edebiyatının Ses ve Anlam Dünyası Sempozyumu. Prof. Dr. Halûk İpekten Anısına. 10 Ekim 2019-11 Ekim 2019.
Canım, R. (hzl.) (2000). Latifi Tezkiretü'ş-Şu'ara ve Tabrisatü'n-Nuzema (İnceleme-metin). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Çapan, P. (hzl.)(2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî (Nuhbetü’l-âsâr min Fevâ’idi’l-eş’âr) İnceleme-Metin-İndeks. Ankara: AKM Yay.
Çiftçi, Ö.(hzl.) (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Durmuş, T. (2009). Tutsan Elini Ben Fakirin, Osmanlı Edebiyatında Hamilik Geleneği. Doğan Yayıncılık.
Hüseyin Remzi (1305). Lugat-ı Remzî I-II. İstanbul.
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., ve Karabey, T. (hzl.)(2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html
Kutlar Oğuz, F. S. (hzl.)(2019). Dîvân-ı İzzet ve Nigâr-nâme (Tezkire-i Nigâriyye). Ankara: KTB Yay. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/68921,divan-i-izzet-ve-nigar-name-pdf.pdf?0
Muallim Naci (1308). Lugat-ı Nâcî. İstanbul.
Redhouse. S. (1987). A Turkish And English Lexicon-Shewing In English-The Significations of The Turkish Terms. Çağrı Yayınları. İstanbul.
Solmaz, S. (hzl.)(2005). Ahdî ve Gülşen-i şu'arâsı: inceleme, metin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
Sungurhan, A. (hzl.)(2017). Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-Şuarâ. TC Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
Şemseddin Sâmî (1317). Kâmus-ı Türkî. İstanbul. Ahmed Cevdet, İkdam Matbaası.
Toven, M. (1927). Yeni Türkçe Lugat. 2. Baskı. İstanbul.
Yılmaz, K. (2018). “Divan Şairlerinin Meydan Okumaları ve Kendi Şiirlerine Nazire İstekleri”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 7 (3): 1660-1678.
