rakam-ı 'anberîn, 'anberîn-erkâm, 'anber-rakam, 'anberîn-i rakam, 'anberîn-nikâb
* Metnin muhatabını etkileyecek güzellikte olduğunu vurgulama amacıyla kullanılan terimlerdir.
‘Anber-nikâb ve ‘anber-rukûm Arapça birer tamlamadır. ‘Anber, sözlüklerde bazı deniz hayvanlarının midesinden çıkarılan misk gibi güzel kokulu, güzel renkli, yağlı ve yumuşak olup eriyebilen siyah bir madde olarak geçmektedir (Birinci, 2018, s. 896; Muallim Nâci, 2006, s. 544; Parlatır, Tezcan Aksu & Tufar, 2006, s. 16; Redhouse, 2015, s. 1324; Salâhî, 1313, s. 147; Şemseddin Sâmî, 1317, s. 953). Nikâb, yalnızca gözler için açıklık bırakılmış yüze örtülen perde veya peçe manasındadır (Birinci, 2018, s. 878; Muallim Nâci, 2006, s. 907; Parlatır, Tezcan Aksu & Tufar, 2006, s. 421; Redhouse, 2015, s. 2095; Şemseddin Sâmî, 1317, s. 1467). Rukûm ise “rakam” kelimesinin çoğulu olup rakamlar veya yazı yazarken kullanılan işaretler/desenler demektir (Muallim Nâci, 2006, s. 443; Birinci, 2018, s. 598; Parlatır, Tezcan Aksu & Tufar, 2006, s. 455; Şemseddin Sâmî, 1317, s. 669). Sözlüklerde ‘anber-nikâb veya ‘anber-rukûm kullanımına yer verilmemiştir. Ancak ‘anber-nikâb, amber kokulu/amberli peçe ve ‘anber-rukûm da amberli rakamlar/yazılar anlamına gelmektedir.
Muhatabını tesiri altında bırakacak güzellikte bezenmiş metin.
Bu tamlamalara yalnızca Latifî’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâve Tabsıratü’n-Nuzamâ’sında yer verilmiştir. Latifî, 2 kez ‘anber-nikâb; 1 kez ‘anber-rukûm ifadesine yer vermiştir. ‘Anber-nikâb, geçtiği yerlerde ilgili şairin bir şiirinden bahsedilirken bu şiirin yer aldığı kitabın sanki güzel yüzlü bir sevgilinin yüzünü örten etkileyici bir peçe olarak hayal edilmesi üzerine kullanılmıştır. Güzelliğin örtülmesinde kullanılan peçe, tezkire kullanımında güzel şiirleri örten/içine alan kitap için kullanılmıştır. Nitekim kitabın kapağı da içindeki sayfaları örten bir vasfa sahiptir. ‘Anber-rukûm ise güzel şiirleri oluşturan her bir harf için kullanılmıştır. Şiirin güzelliğini pekiştirmek için bir kitabın içindeki sayfaları güzelleştiren/süsleyen harfler hayali kullanılmıştır. Dolayısıyla her iki terim de şairin güzel şiir(ler)ini/metnini betimlemek amacıyla bir kitap tasavvuru etrafında şekillenmiştir. ‘Anber-nikâb, bu kitabın dışına/kapağına işaret ederken ‘anber-rukûm bu kitabın içine/sayfalarına yöneliktir.
Bu terimlere yakın başka tamlamalar da bulunmaktadır: rakam-ı ‘anberîn, ‘anberîn-erkâm, ‘anber-rakam, ‘anberîn-i rakam, ‘anberîn-nikâb. İlgili tamlamalar da kullanıldıkları yerlerde ‘anber-nikâb ve ‘anber-rukûm ile aynı amacı taşımıştır. Yalnızca Latifî’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’sında geçen ‘anberîn-erkâm (Canım, 2018, s. 181) ve ‘anber-rakam (Canım, 2018, s. 432) terimleri şiir değil, hüsnühat övgüsü amacıyla kullanılmıştır. Bu kullanımda amberin siyah olması ile mürekkebin rengi arasında bir ilgi kurulabilir.
Latifî’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’sında ‘anber-nikâb, 2 kez; ‘anber-rukûm 1 kez geçmektedir. Diğer tezkirelerde bu ifadeler yer almamaktadır. Ancak aynı anlama gelen benzer kullanımlar bulunmaktadır, bunlar:
1. Ahdî’nin Gülşen-i Şu’arâ’sında: rakam-ı ‘anberîn (Solmaz, 2018, s. 57).
2. Latifî’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’sında: ‘anberîn-erkâm (Canım, 2018, s. 181).
3. Latifî’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’sında: ‘anber-rakam (Canım, 2018, s. 432).
4. Ali Emirî’nin Tezkire- i Şu’arâ- yı Âmid’inde: ‘anber-rakam (Kadıoğlu, 2018, s. 215).
5. Mehmed Fahreddin Bursavî’nin Gülzâr-ı İrfan’ında: ‘anberîn-rakam (Güzel, 2023, s. 364).
6. Safâyî’nin Nuhbetü’l-âsâr min fevâidi’l-eş’âr’ında: ‘anberîn-i rakam (Üzer Altuner, 1989, s. 50 & s. 312).
7. Safâyî’nin Nuhbetü’l-âsâr min fevâidi’l-eş’âr’ında: ‘anberîn-nikâb (Üzer Altuner, 1989, s. 29).
8. Enderunlu Mehmet Akif’in Mir’at-ı Ş’ir’inde: ‘anberîn-nikâb (Kılcı, 2001, s. 113).
Örnek 1:
Bu iki beyt-i mesnevî dahı esâmi‘i burûca müte‘allık ma‘şûkası vasfında ol kitâb-ı ‘anber-nikâbdandur (Canım, 2018, s. 171).
Örnek 2:
Ve bu kıṭ‘a-i nasîhat-nisâb ve mev‘ızet-me‘âb dahı ol kitâb-ı ‘anber-nikâbdandur (Canım, 2018, s. 380).
Örnek 3:
Bu birkaç beyt dahı kitâb-ı merkûm-ı ‘anber-ruḳûmda kendülerin muvâfık-ı hasb-i hâli ve mutâbık-ı ahvâl-i pür-melâlidür ve çarhdan şikâyet ve kâʿide-i dünya-yı dûnı hikâyetdür (Canım, 2018, s. 201).
Örnek 4:
…Hâce-i Hâfız-ı Şirâzî’nün bi’t-tamâm dîvân-ı huceste-fercâmlarına kâfiye-ber-kâfiye nazîre-i bî-nazîr belki dil-pezîr tahrîr ü takrîr itmişdür ve tarz-ı nazmda musanna‘ ve mülemma‘ gazelleri lâ-yu‘addur. Cümlesinden bir iki matla‘-ı Fârisî-i rengîn kalem-i müşkîn-sevâdun imdâdıyla rakam-ı ‘anberîn oldı (Solmaz, 2018, s. 57).
Örnek 5:
Fenn-i kitâbetde mâhir ve hutût-ı muhtelifeye kâdir oldugı münâsebetle Kâtibî tahallus itmişdür. Kalem-i ʿanber-rakamı ziynet-ger-i sahâyif-i letâyif-i etbâk idi. Ammâ eşʿârı kabûli ehl-i zevkden dûr ve dâyire-i iltifâtdan baʿîd ü mehcûrdur (Canım, 2018, s. 432).
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Birinci, A. (hzl.) (2018). Lügat-ı Remzî. C. 1. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Başkanlığı Kurumu Yayınları.
Güzel, B. (hzl.) (2023). Gülzâr-ı İrfan. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-356517/gulzar-i-irfan-mehmed-fahreddin-bursavi.html
Kadıoğlu, İ. (hzl.) (2018). Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-375473/ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amid.html
Kılcı, M. (2001). Enderunlu Mehmet Âkif Mir’ât-ı Şiʽr (Yüksek Lisans Tezi). Çukurova Üniversitesi, Adana.
Muallim Nâci. (2006). Lûgat-i Nâci. 5. Baskı. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Parlatır, İ. Tezcan Aksu, B. & Tufar, N. (hzl.) (2006). Lügat-ı Cûdî. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
Redhouse, S. J. W. (2015). Turkish and English Lexicon. 5. Baskı. İstanbul: Çağrı.
Salâhî, M. (1313). Kâmûs-ı Osmânî. C. 2, İstanbul: Mahmud Bey Matbaası.
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şuʿarâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Şemseddîn Sâmî (1317). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası.
Üzer Altuner, N. (1989). Safayi ve Tezkiresi (3 cilt) (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
